ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΠΕΡΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΚΑΙ ΕΝΑΣ ΠΙΘΑΝΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΙΡΑΝ ΣΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΠΕΡΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΚΑΙ ΕΝΑΣ ΠΙΘΑΝΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΙΡΑΝ ΣΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ

Γράφει ο ΑΛΩΠΗΞ

Όπως είναι γνωστό καθόλη την διάρκεια της ιστορίας υπήρξαν ομοιότητες διάφορων εποχών μεταξύ τους.  Η ιστορική αντιπαράθεση ανάμεσα στον τουρκικό και τον Περσικό κόσμο είναι μία από τις μακροβιότερες και πιο καθοριστικές συγκρούσεις στην ιστορία της Εγγύς και Μέσης Ανατολής. Από τις θρησκευτικές σχισματικές διαμάχες του 16^ου Αιώνα μ.Χ. μέχρι τους σύγχρονους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, οι δύο αυτές δυνάμεις λειτουργούν ως "συγκοινωνούντα δοχεία" ισχύος.

1. Η Απαρχή: Οθωμανοί εναντίον Σαφαβιδών (16^ος-17^ος Αιώνας μ.Χ.). Η σύγκρουση ξεκίνησε ουσιαστικά ως ιδεολογική και θρησκευτική. Η άνοδος της δυναστείας των Σαφαβιδών στο Ιράν, η οποία υιοθέτησε τον Σιιτισμό ως επίσημο δόγμα, αποτέλεσε άμεση απειλή για την ηγεμονία των Σουνιτών Οθωμανών.

Η Μάχη του Τσαλντιράν (1/514 μ.Χ.): Ο Σουλτάνος Σελήμ Α΄ νίκησε τον Σάχη Ισμαήλ, εδραιώνοντας την οθωμανική κυριαρχία στην Ανατολική Ανατολία. Το Διακύβευμα: Ο έλεγχος του Καυκάσου, της Μεσοποταμίας (σημερινό Ιράκ) και των εμπορικών δρόμων του μεταξιού. Η Συνθήκη του Ζουχάμπ (1.639 μ.Χ.): Μετά από δεκαετίες πολέμων, η συνθήκη αυτή καθόρισε τα σύνορα που, σε μεγάλο βαθμό, παραμένουν ίδια μέχρι σήμερα μεταξύ Τουρκίας και Ιράν.

2. Η Παρακμή και οι Συγκρούσεις του 18^ου Αιώνα μ.Χ. Καθώς οι δύο αυτοκρατορίες άρχισαν να εξασθενούν, οι πόλεμοι έγιναν πιο σποραδικοί αλλά εξίσου αιματηροί. Ο Ναντίρ Σάχ, ο επονομαζόμενος "Ναπολέων της Περσίας", κατάφερε να ανακτήσει πολλά εδάφη από τους Οθωμανούς, αναγκάζοντάς τους σε αμυντική στάση. Ωστόσο, η εσωτερική αστάθεια και στις δύο πλευρές οδήγησε σε μια "ψυχρή" ισορροπία τρόμου.

3. Η Μετάβαση στα Σύγχρονα Κράτη: Ατατούρκ και Ρεζά Σάχ. Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Τουρκία έγινε κοσμική δημοκρατία και το Ιράν προσπάθησε να εκσυγχρονιστεί υπό τη δυναστεία των Παχλαβί.

Για ένα διάστημα, οι σχέσεις ήταν φιλικές, καθώς και οι δύο ηγέτες επικεντρώθηκαν στην εσωτερική ανασυγκρότηση και τον περιορισμό της σοβιετικής επιρροής. Η υπογραφή του Συμφώνου του Σαανταμπάντ (1.937 μ.Χ.) σηματοδότησε μια σπάνια περίοδο συνεργασίας.

4. Η Ισλαμική Επανάσταση (1.979 μ.Χ.) και η Αλλαγή Παραδείγματος. Η ανατροπή του Σάχη και η εγκαθίδρυση της Θεοκρατίας στο Ιράν άλλαξε τα πάντα. Η Τουρκία, ως μέλος του ΝΑΤΟ και τότε προπύργιο του κοσμικισμού, έβλεπε με καχυποψία την εξαγωγή της ισλαμικής επανάστασης.

Ανταγωνισμός επιρροής: Οι δύο χώρες άρχισαν να ανταγωνίζονται για την επιρροή στις νέες δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας μετά την πτώση της ΕΣΣΔ. Το Κουρδικό ζήτημα: Παρά τις διαφορές τους, Τουρκία και Ιράν συχνά συνεργάζονται για να καταστείλουν τις κουρδικές αυτονομιστικές τάσεις, καθώς και οι δύο έχουν μεγάλους κουρδικούς πληθυσμούς.

5. Σύγχρονη Γεωπολιτική: Συρία, Ιράκ και Καύκασος. Σήμερα, Τουρκία και Ιράν διεξάγουν "πολέμους δι' αντιπροσώπων" (proxy wars). Συρία: Η Τουρκία στήριξε την αντιπολίτευση κατά του Άσαντ, ενώ το Ιράν είναι ο κύριος σύμμαχος του καθεστώτος.

Ναγκόρνο-Καραμπάχ: Η Τουρκία στήριξε το Αζερμπαϊτζάν, ενώ το Ιράν, αν και επίσημα ουδέτερο, ανησυχεί για την ενίσχυση του αζερικού εθνικισμού και την επιρροή της Τουρκίας στα βόρεια σύνορά του.

6. Το Σενάριο του "Μεγάλου Πολέμου": Ισραήλ, ΗΠΑ, Ιράν και ο Ρόλος της Τουρκίας. Αν ξεσπάσει μια γενικευμένη σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ/ΗΠΑ και Ιράν, η θέση της Τουρκίας θα είναι η πιο δύσκολη εξίσωση στην περιοχή.

Πιθανές Συνέπειες Ανάμειξης της Τουρκίας Κατά του Ιράν: Στρατιωτική Κλιμάκωση: Μια άμεση σύγκρουση Τουρκίας-Ιράν θα σήμαινε τον πρώτο ολοκληρωτικό πόλεμο μεταξύ τους μετά από σχεδόν 200 χρόνια. Το Ιράν θα απαντούσε με βαλλιστικούς πυραύλους κατά τουρκικών βάσεων (π.χ. Ιντσιρλίκ).

Κουρδικό Χάος: Η αποσταθεροποίηση των συνόρων θα έδινε την ευκαιρία σε κουρδικές οργανώσεις (PKK, PJAK) να δημιουργήσουν έναν ενιαίο διάδρομο, κάτι που η Άγκυρα θεωρεί υπαρξιακή απειλή. Ενεργειακή Κρίση: Η Τουρκία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ιρανικό φυσικό αέριο. Η διακοπή της ροής θα παρέλυε την τουρκική οικονομία.

Προσφυγικά Ρεύματα: Εκατομμύρια Ιρανοί και Αφγανοί που ζουν στο Ιράν θα κατευθύνονταν προς την Τουρκία και την Ευρώπη, προκαλώντας μια πρωτοφανή ανθρωπιστική κρίση. Η Στάση της Ρωσίας: Η Ρωσία, που διατηρεί στενές σχέσεις και με τους δύο, θα αναγκαζόταν να πάρει θέση, πιθανότατα στηρίζοντας το Ιράν για να περιορίσει την επέκταση του ΝΑΤΟ (μέσω Τουρκίας) στην Ανατολή.

Είναι εξαιρετικά απίθανο η Τουρκία να επιτεθεί απευθείας στο Ιράν, εκτός αν δεχθεί η ίδια επίθεση. Η Άγκυρα προτιμά ένα "αδύναμο αλλά σταθερό" Ιράν. Μια πλήρης κατάρρευση του ιρανικού κράτους θα δημιουργούσε ένα κενό ισχύος που θα μπορούσε να καταπιεί και την ίδια την Τουρκία. Το πιθανότερο σενάριο είναι η Τουρκία να κρατήσει μια στάση επιτήδειας ουδετερότητας, προσφέροντας διευκολύνσεις στους συμμάχους της στο ΝΑΤΟ αλλά αποφεύγοντας την άμεση πολεμική εμπλοκή.

Η ιστορία της Μέσης Ανατολής και της ευρύτερης περιοχής σφυρηλατήθηκε από ισχυρές προσωπικότητες που καθόρισαν την πορεία των εθνών τους, συχνά μέσα από συγκρούσεις και ριζικές μεταρρυθμίσεις. Ακολουθούν οι βιογραφίες των σημαντικότερων ηγετών που επηρέασαν τις σχέσεις Τουρκίας-Ιράν και τη γεωπολιτική της περιοχής:

1. Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής (1.494 μ.Χ.–1.566 μ.Χ.). Ο δέκατος και μακροβιότερος Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υπό την ηγεμονία του, η Αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειο της στρατιωτικής και πολιτικής της ισχύος.

Η Σύγκρουση με την Περσία: Διεξήγαγε τρεις μεγάλες εκστρατείες εναντίον των Σαφαβιδών (Περσία). Κατέλαβε τη Βαγδάτη το 1.534 μ.Χ., εξασφαλίζοντας τον έλεγχο της Μεσοποταμίας και την πρόσβαση στον Περσικό Κόλπο. Κληρονομιά: Έμεινε γνωστός ως "Νομοθέτης" (Kanuni), καθώς αναδιοργάνωσε πλήρως το οθωμανικό δίκαιο.

2. Σάχης Ισμαήλ Α΄ (1.487 μ.Χ.–1524 μ.Χ.). Ο ιδρυτής της δυναστείας των Σαφαβιδών και ο άνθρωπος που κατέστησε τον σιιτισμό επίσημη θρησκεία του Ιράν, διαχωρίζοντας οριστικά την Περσία από τον σουνιτικό οθωμανικό κόσμο.

Η Ήττα στο Τσαλντιράν: Αν και ηττήθηκε από τους Οθωμανούς το 1.514 μ.Χ., κατάφερε να ενοποιήσει την Περσία και να δημιουργήσει μια ισχυρή εθνική και θρησκευτική ταυτότητα που επιβιώνει μέχρι σήμερα. Σημασία: Θεωρείται ο πατέρας του σύγχρονου ιρανικού κράτους.

3. Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ (1.881 μ.Χ.–1.938 μ.Χ.). Ο ιδρυτής και πρώτος Πρόεδρος της Τουρκικής Δημοκρατίας. Μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μεταμόρφωσε την χώρα σε ένα σύγχρονο, κοσμικό κράτος.

Μεταρρυθμίσεις: Κατήργησε το Χαλιφάτο, εισήγαγε το λατινικό αλφάβητο και προώθησε τα δικαιώματα των γυναικών. Εξωτερική Πολιτική: Υιοθέτησε το δόγμα "Ειρήνη στην πατρίδα, ειρήνη στον κόσμο", επιδιώκοντας σταθερές σχέσεις με το Ιράν (Σύμφωνο του Σαανταμπάντ).

4. Ρεζά Σάχ Παχλαβί (1.878 μ.Χ.–1.944 μ.Χ.). Ο ιδρυτής της δυναστείας των Παχλαβί στο Ιράν. Εμπνευσμένος από τον Ατατούρκ, προσπάθησε να εκσυγχρονίσει βίαια το Ιράν. Δράση: Δημιούργησε εθνικό στρατό, ίδρυσε πανεπιστήμια και προσπάθησε να περιορίσει την επιρροή των κληρικών. Τέλος: Αναγκάστηκε σε παραίτηση από τους Συμμάχους το 1.941 μ.Χ. λόγω των σχέσεών του με την Ναζιστική Γερμανία, παραδίδοντας το θρόνο στον γιο του, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.

5. Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί (1.902 μ.Χ.–1.989 μ.Χ.). Ο θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης της Ισλαμικής Επανάστασης του 1.979 μ.Χ. στο Ιράν. Η Ανατροπή: Ανέτρεψε τον Σάχη και εγκαθίδρυσε την πρώτη "Ισλαμική Δημοκρατία", βασισμένη στην θεωρία του Velayat-e Faqih (διακυβέρνηση από τον νομομαθή κληρικό). Επιρροή: Η άνοδός του άλλαξε δραματικά τις ισορροπίες στην Μέση Ανατολή, μετατρέποντας το Ιράν από σύμμαχο της Δύσης σε ορκισμένο εχθρό των ΗΠΑ και του Ισραήλ.

6. Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν (1.954 μ.Χ.–Σήμερα). Ο μακροβιότερος ηγέτης της σύγχρονης Τουρκίας (ως Πρωθυπουργός και Πρόεδρος). Ιδεολογία: Συνδυάζει τον τουρκικό εθνικισμό με τον ισλαμικό συντηρητισμό ("Νεο-οθωμανισμός").

Γεωπολιτική: Έχει επαναφέρει την Τουρκία ως κεντρικό παίκτη στην Μέση Ανατολή, την Αφρική και τον Καύκασο, συχνά συγκρουόμενος ή συνεργαζόμενος τακτικά με το Ιράν στην Συρία και το Ιράκ. Σημείωση: Η κατανόηση αυτών των προσωπικοτήτων είναι κλειδί για να καταλάβουμε γιατί η Τουρκία και το Ιράν δρουν σήμερα ως "ανταγωνιστές εταίροι".

Θα είναι άραγε αυτή η εξέλιξη των πραγμάτων στις μέρες μας; Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά, άλλα μόνο αν λάβουμε όλα τα κατάλληλα μέτρα ως λαός θα αποφύγουμε τις οποίες κακοτοπιές και θα φέρουμε εκ νέου την πολυαγαπημένη μας πατρίδα σε μία κατάσταση ακμής και ευημερίας.