ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΡΑΤΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΠΟΤΑΜΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΛΑΜ, ΠΕΡΣΙΑΣ ΚΑΙ ΙΡΑΝ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ

Πολεμοι κρατων σε Μεσοποταμια και περιοχη Ελαμ, Περσιας και Ιραν διαχρονικα

Γράφει ο ΑΛΩΠΗΞ

Όπως είναι γνωστό καθόλη την διάρκεια της ιστορίας υπήρξαν ομοιότητες διάφορων εποχών μεταξύ τους.  Η δε ιστορία της Μεσοποταμίας και του Ιράν (Ελάμ, Περσία) είναι μια αδιάκοπη διαδοχή συγκρούσεων που διαμόρφωσαν την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού.

Η γεωγραφική εγγύτητα της εύφορης κοιλάδας των ποταμών Τίγρη και Ευφράτη με τα ορεινά υψίπεδα του Ζάγρου δημιούργησε μια δυναμική έντασης μεταξύ των οργανωμένων πόλεων-κρατών και των ορεινών φυλών ή αναδυόμενων αυτοκρατοριών. Ακολουθεί μια αναλυτική ανασκόπηση των κυριότερων πολεμικών αναμετρήσεων που σημάδεψαν την περιοχή από την αρχαιότητα έως την σύγχρονη εποχή.

1. Η Αυγή των Συγκρούσεων: Σουμέριοι, Ακκάδιοι και Ελάμ. Σουμέριοι και Ελαμίτες (περ. 2700 π.Χ.- 2300 π.Χ.). Η πρώτη καταγεγραμμένη σύγκρουση στην ιστορία αφορά τον βασιλιά Ενμεμπαραγκέσι της Κις, ο οποίος υπέταξε το Ελάμ.

Το Ελάμ, με επίκεντρο τα Σούσα, αποτελούσε τον μόνιμο "άλλο" για τους Σουμέριους. Οι πόλεμοι αυτοί δεν ήταν μόνο κατακτητικοί αλλά και οικονομικοί, καθώς οι Σουμέριοι χρειάζονταν τις πρώτες ύλες (ξύλο, μέταλλα, λίθους) που διέθεταν τα Ιρανικά υψίπεδα.

Ακκαδική Αυτοκρατορία και Ελάμ (περ. 2334 π.Χ.- 2150 π.Χ.). Ο Σαργκών ο Ακκάδιος ίδρυσε την πρώτη πραγματική Αυτοκρατορία, ενώνοντας την Μεσοποταμία και επιβάλλοντας την κυριαρχία του στο Ελάμ.

Ωστόσο, οι Ελαμίτες παρέμεναν επαναστατικοί. Ο εγγονός του Σαργκών, Ναράμ-Σιν, διεξήγαγε εκτεταμένες εκστρατείες για να διατηρήσει τον έλεγχο των Σούσων, υπογράφοντας την πρώτη γνωστή διεθνή συνθήκη με τους Ελαμίτες ηγεμόνες.

Η Πτώση των Ακκαδίων: Οι Γκούτι (Guti). Η παρακμή των Ακκαδίων επήλθε εν μέρει από την εισβολή των Γκούτι, μιας "βάρβαρης" φυλής από τα βουνά του Ζάγρου. Οι Γκούτι κατέλαβαν μεγάλο μέρος της Μεσοποταμίας, προκαλώντας μια "σκοτεινή εποχή" περίπου ενός αιώνα, μέχρι να εκδιωχθούν από τους Σουμέριους της Γ΄ Δυναστείας της Ουρ.

Οι Κασσίτες ήταν μια ορεινή φυλή που κατέλαβε τη Βαβυλώνα και κυβέρνησε για αιώνες. Ωστόσο, η δυναστεία τους κατέρρευσε μετά από σφοδρές επιθέσεις των Ελαμιτών. Το γεγονός: Ο Ελαμίτης βασιλιάς Σουτρούκ-Ναχουντέ εισέβαλε στην Μεσοποταμία, λεηλάτησε την Βαβυλώνα και μετέφερε στα Σούσα ως λάφυρα εμβληματικά κειμήλια, όπως την Στήλη του Χαμουραμπί και το άγαλμα του θεού Μαρδούκ. Σημασία: Αυτή η περίοδος δείχνει την ικανότητα του Ελάμ να κυριαρχεί πλήρως στην Μεσοποταμία όταν οι τοπικές δυνάμεις εξασθενούσαν.

Η Εποχή της Βαβυλώνας και των Ασσυρίων. Χαμουραμπί (Αμορραίοι) και Ελάμ (18^ος Αιώνας π.Χ.). Ο Χαμουραμπί της Βαβυλώνας χρησιμοποίησε την διπλωματία και τον πόλεμο για να εκδιώξει τους Ελαμίτες, οι οποίοι είχαν εισβάλει στην Μεσοποταμία και είχαν καταλάβει την πόλη Λάρσα. Η νίκη του Χαμουραμπί επί του Ελάμ ήταν καθοριστική για την ενοποίηση της νότιας Μεσοποταμίας υπό βαβυλωνιακή κυριαρχία.

Οι επιδρομές των Λουλουμπί (Lullubi) και των Κασσιτών. Πριν την άνοδο των μεγάλων Αυτοκρατοριών, οι ορεινοί λαοί των Ζάγρων (Περσία) αποτελούσαν μόνιμο πονοκέφαλο για τους Σουμέριους.Λουλουμπί: Συγκρούονταν συχνά με τους Ακκάδιους.

Η περίφημη "Στήλη της Νίκης" του Ναράμ-Σιν απεικονίζει την νίκη του επί αυτών των ορεινών φυλών. Ελαμίτες εναντίον Νεο-Σουμερίων: Η Γ' Δυναστεία της Ουρ κατέρρευσε τελικά το 2004 π.Χ. όταν οι Ελαμίτες εισέβαλαν στην πόλη Ουρ και αιχμαλώτισαν τον τελευταίο βασιλιά, Ιμπί-Σιν.

Ασσύριοι και Ελάμ: Η Ολοκληρωτική Καταστροφή (7^ος Αιώνας π.Χ.). Η σύγκρουση Ασσυρίας και Ελάμ έφτασε στο απόγειό της υπό τον Ασουρμπανιπάλ. Το 647 π.Χ., οι Ασσύριοι ισοπέδωσαν τα Σούσα. Ο Ασουρμπανιπάλ καυχιόταν ότι "έσπειρε αλάτι" στην γη των Ελαμιτών, τερματίζοντας ουσιαστικά το Ελάμ ως ανεξάρτητη δύναμη.

Ασσύριοι και Μήδοι. Η υπερεπέκταση της Ασσυρίας οδήγησε στην πτώση της. Οι Μήδοι (Ιρανικό φύλο) συμμάχησαν με τους Βαβυλωνίους και το 612 π.Χ. κατέστρεψαν την Νινευή. Αυτή η συμμαχία σηματοδότησε την μετατόπιση της ισχύος προς τα Ανατολικά.

3. Η Άνοδος της Περσίας και η Ελληνιστική Περίοδος. Πέρσες και Βαβυλώνιοι (539 π.Χ.). Ο Κύρος ο Μέγας, ιδρυτής της Αχαιμενιδικής Αυτοκρατορίας, κατέλαβε την Βαβυλώνα σχεδόν αναίμακτα. Η πτώση της Βαβυλώνας σήμανε το τέλος της σημιτικής κυριαρχίας στην Μεσοποταμία για τους επόμενους χίλιους και πλέον αιώνες, καθώς η περιοχή έγινε επαρχία (σατραπεία) της Περσικής Αυτοκρατορίας.

Σελευκίδες και Πάρθοι (3^ος-2^ος Αιώνας π.Χ.). Μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, οι Σελευκίδες (Έλληνες διάδοχοι) ήλεγχαν τη Μεσοποταμία. Ωστόσο, οι Πάρθοι (Ιρανικό φύλο) άρχισαν να επεκτείνονται από τα ανατολικά. Μια σειρά πολέμων οδήγησε στην οριστική κατάληψη της Μεσοποταμίας από τους Πάρθους το 141 π.Χ., μετατρέποντας τον Τίγρη σε σύνορο μεταξύ αυτών και των Ρωμαίων αργότερα.

Σασσανίδες Πέρσες εναντίον Ρωμαίων/Βυζαντινών στη Μεσοποταμία. Για Αιώνες, η Μεσοποταμία ήταν το πεδίο μάχης μεταξύ της Ρωμαϊκής (και αργότερα Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας και της Περσικής Αυτοκρατορίας των Σασσανιδών.

Η Μάχη της Έδεσσας (260 μ.Χ.): Ο Σαπώρης Α΄ της Περσίας νίκησε και αιχμαλώτισε τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Βαλεριανό. Ο Μεγάλος Πόλεμος (602–628 μ.Χ.): Ο Χοσρόης Β΄ των Περσών κατέλαβε σχεδόν όλη την Μέση Ανατολή, για να ηττηθεί τελικά από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Ηράκλειο στην Νινευή. Αποτέλεσμα: Η εξάντληση των δύο αυτών υπερδυνάμεων άνοιξε τον δρόμο για την Αραβική κατάκτηση.

Η Αραβική Κατάκτηση της Περσίας: Μάχη της αλ-Καντισίγια (636 μ.Χ.)Αυτή είναι ίσως η πιο καθοριστική σύγκρουση στην ιστορία της περιοχής. Η Σύγκρουση: Οι Άραβες Μουσουλμάνοι, ορμώμενοι από τη χερσόνησο, επιτέθηκαν στην Αυτοκρατορία των Σασσανιδών.

Στην πεδιάδα της αλ-Καντισίγια στο σημερινό Ιράκ, ο αραβικός στρατός κατέστρεψε τις περσικές δυνάμεις. Σημασία: Η πτώση της Κτησιφώντος (πρωτεύουσας των Περσών στην Μεσοποταμία) σήμανε το τέλος του αρχαίου Ιρανικού κόσμου και την έναρξη του εξισλαμισμού του Ιράν.4. Σαφαβίδες Πέρσες εναντίον Οθωμανών (16^ος-17^ος Αώνας  μ.Χ.).

Η Μεσοποταμία (σημερινό Ιράκ) έγινε το μήλον της έριδος μεταξύ της Σιιτικής Περσίας και της Σουνιτικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.Η Μάχη του Τσαλντιράν (1.514 μ.Χ.): Οι Οθωμανοί χρησιμοποίησαν πυροβολικό και νίκησαν τους Πέρσες του Σάχη Ισμαήλ.

Η Συνθήκη του Ζουχάμπ (1.639 μ.Χ.): Μετά από δεκαετίες πολέμων για τον έλεγχο της Βαγδάτης, οι δύο αυτοκρατορίες χάραξαν τα σύνορα που, σε μεγάλο βαθμό, αποτελούν τα σημερινά σύνορα μεταξύ Ιράν, Ιράκ και Τουρκίας.

Η Ισλαμική Περίοδος: Χαλιφάτα και Εισβολές. Ομεϋάδες και Αββασίδες (750 μ.Χ.). Η δυναστεία των Ομεϋάδων (με έδρα τη Δαμασκό) ανατράπηκε από την Επανάσταση των Αββασιδών, η οποία ξεκίνησε από το Χορασάν του Ιράν. Οι Αββασίδες βασίστηκαν σε Ιρανούς συμβούλους και στρατιώτες, μεταφέροντας την πρωτεύουσα στην Βαγδάτη, μια πόλη χτισμένη κοντά στην παλιά περσική πρωτεύουσα, Κτησιφώντα.

Αββασίδες και Σελτζούκοι (11^ος Αιώνας μ.Χ.). Οι Σελτζούκοι Τούρκοι εισέβαλαν από την Κεντρική Ασία, κατέλαβαν το Ιράν και το 1055 μ.Χ. εισήλθαν στην Βαγδάτη. Αν και διατήρησαν τον Αββασίδη Χαλίφη ως θρησκευτικό σύμβολο, η πραγματική πολιτική και στρατιωτική εξουσία πέρασε στους Σελτζούκους Σουλτάνους.

Αββασίδες και Μογγόλοι (1.258 μ.Χ.). Μια από τις πιο σκοτεινές στιγμές της παγκόσμιας ιστορίας. Ο Χουλαγκού Χαν, εγγονός του Τζένγκις Χαν, πολιόρκησε και κατέστρεψε την Βαγδάτη. Η σφαγή των κατοίκων και η καταστροφή των αρδευτικών συστημάτων της Μεσοποταμίας τερμάτισαν τον "Χρυσό Αιώνα του Ισλάμ".

Μοχάμεντ Σαχ (Χορεσμία) και Αββασίδες. Λίγο πριν την Μογγολική εισβολή, ο Σάχης της Χορεσμίας, Μοχάμεντ Β΄, είχε έρθει σε ρήξη με τον Χαλίφη αλ-Νασίρ, προσπαθώντας να επιβάλει την κυριαρχίατου στην Βαγδάτη. Αυτή η εσωτερική ισλαμική σύγκρουση αποδυνάμωσε την περιοχή, διευκολύνοντας την Μογγολική επικράτηση.

5. Η Σύγχρονη Εποχή. Ο Πόλεμος Ιράν-Ιράκ (1.980 μ.Χ.- 1.988 μ.Χ.). Στον 20ό Αιώνα μ.Χ., η αρχαία αντιπαλότητα αναβίωσε με τον οκταετή πόλεμο μεταξύ του Ιράκ (υπό τον Σαντάμ Χουσεΐν) και του Ιράν (μετά την Ισλαμική Επανάσταση). Τα αίτια ήταν:

Εδαφικά: Ο έλεγχος της διώρυγας Σατ αλ-Άραμπ. Ιδεολογικά: Ο φόβος εξαγωγής της ισλαμικής επανάστασης στο σιιτικό Νότιο Ιράκ. Εθνικιστικά: Η σύγκρουση μεταξύ αραβικού εθνικισμού και ιρανικής ταυτότητας.

Ο πόλεμος αυτός, που θύμιζε τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο σε τακτικές (χαρακώματα, χημικά όπλα), είχε ως αποτέλεσμα πάνω από ένα εκατομμύριο νεκρούς και καμία ουσιαστική εδαφική αλλαγή, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική τραγωδία των συνόρων της Μεσοποταμίας.

Η ιστορική διαδρομή από τους Σουμέριους έως σήμερα δείχνει ότι η περιοχή της Μεσοποταμίας και του Ιράν αποτελεί μια γεωπολιτική "γραμμή θραύσης". Η πάλη για τον έλεγχο των πόρων και των εμπορικών οδών παραμένει η ίδια, αλλάζοντας μόνο τα ονόματα των πρωταγωνιστών και την τεχνολογία των όπλων.

Η ιστορία της Μέσης Ανατολής είναι γεμάτη από τέτοιες αναμετρήσεις, καθώς η περιοχή αποτελούσε το σταυροδρόμι των τριών ηπείρων. Πέρα από τα κλασικά παραδείγματα που ήδη αναφέραμε, υπάρχουν και άλλες εξίσου σημαντικές συγκρούσεις μεταξύ των κρατών της Μεσοποταμίας και των ιρανικών/ορεινών δυνάμεων που καθόρισαν τον χάρτη της περιοχής. Ακολουθούν επιπλέον ιστορικές περιπτώσεις:

Η Δυναστεία των Μπουγιδών (Buyids) και το Χαλιφάτο. Στον 10^ο Αιώνα μ.Χ., μια Ιρανική (σιιτική) δυναστεία, οι Μπουγίδες, κατάφερε κάτι μοναδικό: Η Κατάληψη: Εισέβαλαν στην Μεσοποταμία και έθεσαν υπό τον έλεγχό τους την Βαγδάτη και τον Αββασίδη Χαλίφη. Η Ιδιαιτερότητα: Παρόλο που ήταν Ιρανοί, διατήρησαν τον Άραβα Χαλίφη ως μαριονέτα για να νομιμοποιούν την εξουσία τους πάνω στους σουνίτες υπηκόους.

Γιατί γίνονταν αυτοί οι πόλεμοι; Γεωπολιτική: Η Μεσοποταμία είναι επίπεδη και εύφορη, αλλά δύσκολη στην άμυνα. Το Ιράν είναι ορεινό και λειτουργεί ως "φρούριο". Πόροι: Οι κάτοικοι της Μεσοποταμίας είχαν σιτηρά, αλλά τους έλειπαν τα μέταλλα και το ξύλο που υπήρχαν στα βουνά του Ιράν. Θρησκεία/Ιδεολογία: Από την αρχαιότητα (θεοί των πόλεων) έως σήμερα (Σουνίτες vs Σιίτες), η ιδεολογία χρησιμοποιούνταν πάντα για να δικαιολογήσει την εδαφική επέκταση.

Θα είναι άραγε αυτή η εξέλιξη των πραγμάτων στις μέρες μας; Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά, άλλα μόνο αν λάβουμε όλα τα κατάλληλα μέτρα ως λαός θα αποφύγουμε τις οποίες κακοτοπιές και θα φέρουμε εκ νέου την πολυαγαπημένη μας πατρίδα σε μία κατάσταση ακμής και ευημερίας.