ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΙΟΦΟΡΩΝ ΣΤΟΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΣΜΟ Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΣΥΜΜΕΤΡΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ 19Ο ΣΤΟΝ 21Ο ΑΙΩΝΑ μ.Χ.

Από την Πολιτική των Κανονιοφόρων στον Σύγχρονο Υβριδικό Παρεμβατισμό Η Διαχρονική Εξέλιξη της Ασύμμετρης Στρατιωτικής Ισχύος από τον 19^ο στον 21^ο Αιώνα μ.Χ.

Γράφει ο ΑΛΩΠΗΞ

Όπως είναι γνωστό η «πολιτική των κανονιοφόρων» (gunboat diplomacy) αποτελεί έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς όρους της διεθνούς πολιτικής και της στρατηγικής ιστορίας. Ορίζεται ως η επίδειξη ή η περιορισμένη χρήση στρατιωτικής (κυρίως ναυτικής) ισχύος από ένα ισχυρό κράτος με σκοπό τον εκφοβισμό, την άσκηση πίεσης ή τον εξαναγκασμό μιας ασθενέστερης οντότητας στην αποδοχή συγκεκριμένων διπλωματικών, οικονομικών ή εδαφικών όρων. Αντίθετα με τον ολοκληρωτικό πόλεμο, ο στόχος εδώ δεν είναι η πλήρης κατάκτηση ή η καταστροφή του αντιπάλου, αλλά η επίτευξη πολιτικών πλεονεκτημάτων μέσω της ψυχολογικής και υλικής υπεροχής.

Η παρούσα μελέτη εξετάζει τη διαχρονική μετεξέλιξη αυτής της πρακτικής σε τρεις διακριτές ιστορικές περιόδους: την κλασική εποχή του ιμπεριαλισμού του 19^ου Αιώνα μ.Χ. στην Ασία και την Αφρική, την εποχή του Ψυχρού Πολέμου με τις επεμβάσεις των Ηνωμένων Πολιτειών στην Αμερική και την Ασία, και τη σύγχρονη εποχή του 21^ου Αιώνα μ.Χ.

Στόχος είναι να αναδειχθεί πώς, παρά την αλλαγή των τεχνολογικών μέσων –από τα ατμοκίνητα πλοία στα αεροσκάφη stealth, τα drones και τους κατευθυνόμενους πυραύλους–, η βασική γεωπολιτική λογική της ασύμμετρης επιβολής παραμένει σταθερή, επαναλαμβάνοντας τις ίδιες δομές ισχύος υπό το πρίσμα της σύγχρονης διεθνούς πραγματικότητας.

Κεφάλαιο 1: Ο 19^ος Αιώνας μ.Χ. και η Κλασική Εποχή του Ιμπεριαλισμού. Η Διάνοιξη της Ασίας: Οι Πόλεμοι του Οπίου και η Κίνα των Τσινγκ Ο 19^ος Αιώνας μ.Χ. υπήρξε ο χρυσός Αιώνας της ναυτικής κυριαρχίας των δυτικών δυνάμεων, με την Μεγάλη Βρετανία να πρωτοστατεί.

Η πιο εμβληματική εφαρμογή της πολιτικής των κανονιοφόρων σημειώθηκε στην Αυτοκρατορική Κίνα κατά τους δύο Πολέμους του Οπίου (1.839 μ.Χ.–1.842 μ.Χ. και 1.856 μ.Χ.–1.860 μ.Χ.). Η δυναστεία των Τσινγκ είχε επιβάλει αυστηρούς περιορισμούς στο ξένο εμπόριο, επιτρέποντάς το μόνο μέσω του λιμανιού της Καντώνας.

Όταν οι Κινεζικές αρχές κατέσχεσαν και κατέστρεψαν φορτία οπίου που εισήγαγαν παράνομα οι Βρετανοί έμποροι, το Λονδίνο απάντησε στέλνοντας έναν στόλο σύγχρονων, θωρακισμένων ατμοκίνητων κανονιοφόρων.

Τα βρετανικά πλοία, όπως το Nemesis, διέθεταν τεχνολογική υπεροχή που κατέστησε το παραδοσιακό κινεζικό ναυτικό ανίσχυρο. Οι κανονιοφόροι έπλευσαν στα εσωτερικά ποτάμια δίκτυα της Κίνας, απέκλεισαν τον Μεγάλο Αγωγό και απείλησαν το Νανκίνγκ.

Το αποτέλεσμα ήταν η υπογραφή των λεγόμενων «Άνισων Συνθηκών» (Συνθήκη του Νανκίνγκ), με τις οποίες η Κίνα αναγκάστηκε να παραχωρήσει το Χονγκ Κονγκ, να ανοίξει πέντε λιμάνια στο διεθνές εμπόριο και να αποδεχθεί το καθεστώς της ετεροδικίας για τους δυτικούς πολίτες.

Παρόμοια στρατηγική εφάρμοσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες το 1.853 μ.Χ., όταν ο αρχιπλοίαρχος Μάθιου Πέρι εισέπλευσε στον κόλπο του Έντο (σημερινό Τόκιο) με τα «Μαύρα Πλοία» (Kurofune), αναγκάζοντας την απομονωμένη Ιαπωνία του Σογκουνάτου Τοκουγκάβα να ανοίξει τα σύνορά της στη Δύση υπό την απειλή του βομβαρδισμού.

Ο Διαμελισμός της Αφρικής: Κανονιοφόροι στα Εσωτερικά Ποτάμια. Στην Αφρική, η πολιτική των κανονιοφόρων λειτούργησε ως ο εμπροσθοφύλακας της αποικιοκρατικής διείσδυσης. Πριν από την μαζική χερσαία κατάληψη εδαφών, οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις (Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία) χρησιμοποιούσαν ελαφριά ατμόπλοια με πυροβόλα για να εξερευνήσουν και να ελέγξουν τους μεγάλους ποτάμιους άξονες, όπως τον Νίγηρα, τον Κονγκό και τον Ζαμβέζη.

Οι κανονιοφόροι επέτρεπαν στις ευρωπαϊκές δυνάμεις να προβάλλουν ισχύ βαθιά στο εσωτερικό της ηπείρου, παρακάμπτοντας τις δυσκολίες των χερσαίων μετακινήσεων και τις ασθένειες της ζούγκλας. Όταν οι τοπικοί ηγεμόνες ή φυλές αρνούνταν να υπογράψουν εμπορικές συμφωνίες ή να παραχωρήσουν το μονοπώλιο των πρώτων υλών (όπως το καουτσούκ ή το φοινικέλαιο), οι κανονιοφόροι βομβάρδιζαν τα παραποτάμια χωριά τους.

Η απειλή της άμεσης καταστροφής από μια αόρατη σχεδόν δύναμη ανάγκαζε τους τοπικούς πληθυσμούς σε υποταγή, θέτοντας τις βάσεις για τον πλήρη διαμελισμό της Αφρικής στην Συνδιάσκεψη του Βερολίνου (1.884 μ.Χ.–1.885 μ.Χ.).

Κεφάλαιο 2: Ο 20ός Αιώνας μ.Χ. και ο Ψυχρός Πόλεμος. Το Δόγμα Μονρόε και η Εισβολή στον Παναμά (1.989 μ.Χ.). Κατά την διάρκεια του 20ού αιώνα, η γεωπολιτική ισορροπία μετατοπίστηκε, και οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδείχθηκαν στον κύριο εκφραστή των ασύμμετρων επεμβάσεων, αρχικά στην πίσω αυλή τους, την Λατινική Αμερική. Η πολιτική των κανονιοφόρων μετεξελίχθηκε στην λεγόμενη «Διπλωματία του Μεγάλου Ροπάλου» (Big Stick Diplomacy) του Θεόδωρου Ρούσβελτ.

Η πιο χαρακτηριστική επιχείρηση αυτής της λογικής στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου ήταν η εισβολή των ΗΠΑ στον Παναμά το 1.989 μ.Χ. (Επιχείρηση Just Cause). Ο Παναμάς διέθετε τεράστια στρατηγική σημασία λόγω της Διώρυγας.

Όταν ο στρατιωτικός ηγέτης της χώρας, Μανουέλ Νοριέγκα (πρώην συνεργάτης της CIA), άρχισε να αυτονομείται πολιτικά και να υιοθετεί αντιαμερικανική ρητορική, η Ουάσιγκτον αποφάσισε την ανατροπή του. Με το πρόσχημα της προστασίας των Αμερικανών πολιτών και της καταπολέμησης του εμπορίου ναρκωτικών, οι ΗΠΑ εξαπέλυσαν μια μαζική, αστραπιαία στρατιωτική επιχείρηση με 27.000 στρατιώτες και συντριπτική αεροπορική υποστήριξη.

Η πρωτεύουσα του Παναμά βομβαρδίστηκε, ολόκληρες γειτονιές (όπως το El Chorrillo) ισοπεδώθηκαν, και ο Νοριέγκα συνελήφθη. Η επιχείρηση κατέδειξε ότι οι ΗΠΑ διατηρούσαν το δικαίωμα να ανατρέπουν κυβερνήσεις στην περιοχή ενδιαφέροντός τους με την χρήση απόλυτης βίας.

Οικονομικοί Αποκλεισμοί και Αεροπορικός Παρεμβατισμός: Κούβα και Βιετνάμ.• Η Κούβα και η Κρίση των Πυραύλων (1.962 μ.Χ.): Μετά την επικράτηση της Κουβανικής Επανάστασης του Φιντέλ Κάστρο και την αποτυχημένη απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων (1.961 μ.Χ.), η Κούβα στράφηκε στην Σοβιετική Ένωση.

Όταν οι ΗΠΑ ανακάλυψαν την εγκατάσταση Σοβιετικών πυρηνικών πυραύλων στο νησί, ο πρόεδρος Τζον Φ. Κένεντι εφάρμοσε μια σύγχρονη εκδοχή της ναυτικής κανονιοφόρου: επέβαλε ναυτικό αποκλεισμό (quarantine) γύρω από την Κούβα, χρησιμοποιώντας τον Αμερικανικό στόλο για να εμποδίσει την διέλευση σοβιετικών πλοίων.

Ο αποκλεισμός αυτός, σε συνδυασμό με την απειλή ολοκληρωτικού αεροπορικού βομβαρδισμού του νησιού, λειτούργησε ως ο απόλυτος μηχανισμός πίεσης κατά την διάρκεια της κρίσης που έφερε τον πλανήτη στα πρόθυρα πυρηνικού πολέμου.

• Ο Πόλεμος του Βιετνάμ και η Επιχείρηση Rolling Thunder: Στην Ασία, η αμερικανική παρέμβαση έλαβε τρομακτικές διαστάσεις. Μετά το επεισόδιο στον Κόλπο του Τονκίν (1.964 μ.Χ.), το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως αφορμή, οι ΗΠΑ ξεκίνησαν την συστηματική αεροπορική εκστρατεία Rolling Thunder (1.918 μ.Χ.–1.965 μ.Χ.) εναντίον του Βορείου Βιετνάμ.

 

Στόχος της εκστρατείας δεν ήταν η άμεση κατάληψη εδαφών, αλλά η άσκηση τέτοιας πίεσης μέσω των βομβαρδισμών στις υποδομές, τις γέφυρες και τις πόλεις, ώστε να αναγκαστεί η ηγεσία του Ανόι να σταματήσει την υποστήριξη των Βιετκόνγκ στον νότο. Η χρήση της αεροπορικής ισχύος ως εργαλείου πολιτικού εξαναγκασμού αποτέλεσε την άμεση εξέλιξη της λογικής των κανονιοφόρων στον αέρα.

Κεφάλαιο 3: Ο 21ος Αιώνας – Ο Σύγχρονος Αεροπορικός και Πυραυλικός Παρεμβατισμός. Η Ιδεολογική Κάλυψη: Ανθρωπιστικός Παρεμβατισμός και «Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας». Στον 21^ο Αιώνα μ.Χ., η παραδοσιακή πολιτική των κανονιοφόρων έχει αντικατασταθεί από τον πυραυλικό και αεροπορικό παρεμβατισμό, ο οποίος διεξάγεται κυρίως μέσω έξυπνων όπλων (smart bombs), πυραύλων Cruise (Tomahawk) και μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones).

Η νομική και ιδεολογική δικαιολόγηση αυτών των επεμβάσεων δεν στηρίζεται πλέον στα ανοιχτά αποικιακά προνόμια, αλλά σε έννοιες όπως ο «Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας» μετά την 11^η Σεπτεμβρίου, η πρόληψη της εξάπλωσης όπλων μαζικής καταστροφής και η «Ευθύνη Προστασίας» (Responsibility to Protect) των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Μελέτες Περίπτωσης: Ιράκ, Λιβύη, Σομαλία και Συρία. Η γεωγραφική ζώνη της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής έχει μετατραπεί στο κύριο πεδίο εφαρμογής αυτών των σύγχρονων επεμβάσεων από τις ΗΠΑ, την Δύση και το Ισραήλ:

• Ιράκ (2003 μ.Χ.): Η εισβολή στο Ιράκ ξεκίνησε με την εκστρατεία «Σοκ και Δέος» (Shock and Awe), μια καθαρή εφαρμογή ψυχολογικού και στρατιωτικού εξαναγκασμού μέσω του καταιγισμού εκατοντάδων πυραύλων Cruise κατά κυβερνητικών υποδομών στην Βαγδάτη, με στόχο την άμεση παράλυση του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν.

• Λιβύη (2011): Η παρέμβαση του ΝΑΤΟ στην Λιβύη αποτελεί την πιο καθαρή σύγχρονη εκδοχή της πολιτικής των κανονιοφόρων. Με βάση το ψήφισμα του ΟΗΕ για την προστασία των αμάχων, οι δυτικές δυνάμεις επέβαλαν ζώνη απαγόρευσης πτήσεων (No-Fly Zone) και εξαπέλυσαν μια πολύμηνη αεροπορική εκστρατεία βομβαρδισμών.

Χωρίς να αναπτύξουν χερσαίες δυνάμεις (no boots on the ground), κατέστρεψαν τις στρατιωτικές δυνατότητες του Μουαμάρ Καντάφι, επιτρέποντας στους αντάρτες να τον ανατρέψουν. Η Λιβύη έκτοτε βυθίστηκε στο χάος και τον εμφύλιο πόλεμο.

• Συρία και Σομαλία: Στην Συρία, οι ΗΠΑ, η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία πραγματοποίησαν επανειλημμένα χειρουργικά πυραυλικά πλήγματα (όπως το 2017 μ.Χ. και το 2018 μ.Χ.) ως απάντηση στην χρήση χημικών όπλων από το καθεστώς Άσαντ.

Στην Σομαλία, οι ΗΠΑ διεξάγουν εδώ και δεκαετίες έναν ακήρυχτο πόλεμο μέσω drones εναντίον της ισλαμιστικής οργάνωσης Αλ Σαμπάμπ, πραγματοποιώντας αεροπορικούς βομβαρδισμούς χωρίς καμία επίσημη κήρυξη πολέμου ή μακροπρόθεσμη χερσαία δέσμευση.

Ο Ρόλος του Ισραήλ και η Αντιπαράθεση με το Ιράν. Στην ίδια περιφερειακή εξίσωση, το Ισραήλ εφαρμόζει το δικό του δόγμα ασύμμετρης αποτροπής, γνωστό στην στρατιωτική ορολογία ως «κούρεμα του γρασιδιού» (mowing the lawn).

Το δόγμα αυτό προβλέπει την συστηματική και περιοδική χρήση αεροπορικής ισχύος και βομβαρδισμών εναντίον εχθρικών υποδομών (στην Λωρίδα της Γάζας, τον Λίβανο και την Συρία) προκειμένου να υποβαθμίζονται οι στρατιωτικές ικανότητες των αντιπάλων του (Χαμάς, Χεζμπολάχ) πριν αυτές καταστούν απειλητικές.

Η στρατηγική αυτή επεκτείνεται και στην αντιπαράθεση με το Ιράν. Το Ισραήλ, με την υποστήριξη ή την ανοχή των ΗΠΑ, έχει πραγματοποιήσει πολυάριθμες αεροπορικές επιθέσεις στην Συρία εναντίον ιρανικών στόχων και αποστολών όπλων.

Οι βομβαρδισμοί αυτοί, σε συνδυασμό με κυβερνοεπιθέσεις (όπως ο ιός Stuxnet κατά του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος) και στοχευμένες εξοντώσεις επιστημόνων ή στρατιωτικών ηγετών, αποτελούν την απόλυτη έκφραση της τεχνολογικά εξελιγμένης πολιτικής των κανονιοφόρων του 21^ου Αιώνα μ.Χ., όπου η ισχύς προβάλλεται χειρουργικά για την επιβολή κόκκινων γραμμών χωρίς την ανάγκη γενικευμένης σύρραξης.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

|                            ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΙΟΦΟΡΩΝ                   |

+----------------------+-----------------------------+----------------------------------------------+

 

| Περίοδος             | Κύρια Μέσα Επιβολής         | Ιδεολογικό / Νομικό Πρόσχημα                 |

+----------------------+-----------------------------+----------------------------------------------+

 

| 19ος Αιώνας          | Ατμοκίνητα πλοία,           | Ελεύθερο εμπόριο, εκπολιτιστική αποστολή     |

| (Ιμπεριαλισμός)      | κανόνια πυροβολικού         | (Civilizing Mission), προστασία υπηκόων      |

+----------------------+-----------------------------+----------------------------------------------+

 

| 20ός Αιώνας          | Στόλοι, αεροπλανοφόρα,      | Ανάσκαιση του Κομμουνισμού (Containment),    |

| (Ψυχρός Πόλεμος)     | στρατιωτικές επεμβάσεις     | Δόγμα Μονρόε, καταπολέμηση ναρκωτικών        |

+----------------------+-----------------------------+----------------------------------------------+

 

| 21ος Αιώνας          | Drones, πύραυλοι Cruise,    | Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας, Ανθρωπιστικός |

| (Σύγχρονη Εποχή)     | κυβερνοπόλεμος              | Παρεμβατισμός, Ευθύνη Προστασίας (R2P)       |

+----------------------+-----------------------------+----------------------------------------------+

Συμπεράσματα: Η Σταθερά της Ασύμμετρης Επιβολής. Η ιστορική αναδρομή από τις βρετανικές κανονιοφόρους στον ποταμό Γιανγκτσέ μέχρι τις σύγχρονες επιθέσεις με drones στην Σομαλία και τους πυραυλικούς βομβαρδισμούς στην Μέση Ανατολή αποδεικνύει ότι η θεμελιώδης λογική της διεθνούς πολιτικής ισχύος παραμένει αναλλοίωτη.

Τα ισχυρά κράτη αναζητούν πάντα τρόπους να επιβάλλουν την θέλησή τους στα ασθενέστερα χρησιμοποιώντας το πλεονέκτημα της τεχνολογικής τους υπεροχής, ελαχιστοποιώντας παράλληλα το δικό τους κόστος σε ανθρώπινες ζωές και πόρους.

Η μετεξέλιξη των μέσων από την θάλασσα στον αέρα και τον κυβερνοχώρο έχει καταστήσει την σύγχρονη «διπλωματία των κανονιοφόρων» πιο γρήγορη, πιο ακριβή και γεωγραφικά απεριόριστη. Ωστόσο, τα αποτελέσματα στην παγκόσμια σταθερότητα παραμένουν αμφιλεγόμενα.

Όπως οι άνισες συνθήκες του 19ου Αιώνα μ.Χ. δημιούργησαν βαθιές πληγές και εθνικιστικές αντιδράσεις στην Ασία, έτσι και οι σύγχρονες αεροπορικές παρεμβάσεις χωρίς μακροπρόθεσμο πολιτικό σχεδιασμό συχνά αφήνουν πίσω τους αποτυχημένα κράτη (failed states) και ζώνες μόνιμης αστάθειας. Η ισχύς μπορεί να εξαναγκάσει σε υποταγή βραχυπρόθεσμα, αλλά σπάνια μπορεί να οικοδομήσει μια βιώσιμη και δίκαιη διεθνή τάξη πραγμάτων.

Θα είναι άραγε αυτή η εξέλιξη των πραγμάτων στις μέρες μας; Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά, άλλα μόνο αν λάβουμε όλα τα κατάλληλα μέτρα ως λαός θα αποφύγουμε τις οποίες κακοτοπιές και θα φέρουμε εκ νέου την πολυαγαπημένη μας πατρίδα σε μία κατάσταση ακμής και ευημερίας.