ΠΟΙΕΣ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΕΣ ΟΜΑΔΕΣ ΣΤΗΡΙΞΑΝ ΙΣΧΥΡΟΙ ΔΙΚΤΑΤΟΡΕΣ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ ΕΔΩ ΚΑΙ 2 ΑΙΩΝΕΣ

ποιες ποδοσφαιρικες ομαδες στηριξαν ισχυροι δικτατορες διαχρονικα εδω και 2 Αιωνες

Γράφει ο ΑΛΩΠΗΞ

Όπως είναι γνωστό υπάρχει μια μεγάλη ιστορική σχέση μεταξύ ποδοσφαίρου και δικτατοριών, καλύπτοντας δύο Αιώνες και με πολλά παραδείγματα από όλο τον κόσμο με ξεχωριστά γεγονότα, στρατηγικές προπαγάνδας και κοινωνικές επιπτώσεις.

Το ποδόσφαιρο, από τον 19^ο Αιώνα μ.Χ. μέχρι σήμερα, δεν ήταν ποτέ ουδέτερο. Σε πολλές χώρες, ισχυροί πολιτικοί και δικτάτορες χρησιμοποίησαν ομάδες και αγώνες ως μέσο νομιμοποίησης εξουσίας, χειραγώγησης μαζών και προβολής εθνικής ισχύος στο εσωτερικό και το εξωτερικό.

Η περίοδος του 19^ου Αιώνα μ.Χ. τα πρώτα εργατικά και στρατιωτικά σωματεία.  Το ποδόσφαιρο εμφανίστηκε στην Ευρώπη ως άθλημα εργατικών και στρατιωτικών ομάδων. Οι πρώτες οργανωμένες ομάδες συχνά είχαν σχέσεις με τοπικές αρχές ή στρατιωτικά σώματα, αν και οι πολιτικές επεμβάσεις ήταν περιορισμένες.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η Αγγλία από ομάδες όπως είναι η Arsenal που ξεκίνησε από ένα απαλό εργατικό σωματείο και στρατιωτικο εργοστάσια, με υποστήριξη τοπικών αρχών πριν γίνει η γνωστή σε όλους μας ομάδα.

Τον 20ός Αιώνα μ.Χ. το ποδόσφαιρο χρησιμοποιήθηκε ως μέσο προπαγάνδας.  Κατά τον 20^ο Αιώνα μ.Χ., το ποδόσφαιρο έγινε εργαλείο ισχυρών κρατών και δικτατόρων, ιδίως σε περιόδους πολέμου και πολιτικής αστάθειας.

Πρωτα στην Ιταλία του Μουσολίνι. Η Εθνική Ιταλίας και ομάδες όπως η Juventus χρησιμοποιήθηκαν για να προωθήσουν την φασιστική ιδεολογία. Οι νίκες στο Μουντιάλ του 1.934 μ.Χ. και 1.938 μ.Χ. παρουσίαζαν την Ιταλία ως «ισχυρό, ενωμένο έθνος». Το ποδόσφαιρο έγινε εργαλείο μαζικής νομιμοποίησης του καθεστώτος.

Στην Γερμανία με τον Χίτλερ. Η Εθνική Γερμανίας και οι ομάδες που συνδέονταν με την πολιτική και στρατιωτική εξουσία προβάλλονταν ως σύμβολα εθνικής υπεροχής. Το 1.936 μ.Χ., οι Ολυμπιακοί Αγώνες του Βερολίνου χρησιμοποιήθηκαν μαζί με το ποδόσφαιρο για να επιδειχθεί η «ισχύς της Άριας φυλής».

Στην Ισπανία με τον Φράνκο. Ο δικτάτορας στήριξε την Ρεάλ Μαδρίτης, χρησιμοποιώντας την ως εργαλείο ενοποίησης της Ισπανίας και ενίσχυσης του καθεστώτος. Άλλες ομάδες, όπως η Μπαρτσελόνα, αντιστάθηκαν πολιτικά, καθιστώντας το ποδόσφαιρο σημείο πολιτικής ταυτότητας.

Στην Λατινική Αμερική.  Στην Χιλή με τον Πινοσέτ: Η Κόλο Κόλο χρησίμευσε ως μέσο εθνικής προβολής του καθεστώτος. Στην Αργεντινή με την Χούντα των ετών 1.976 μ.Χ.-1.983 μ.Χ.: Η Εθνική ομάδα ποδοσφαίρου προβάλλετο διεθνώς για να νομιμοποιήσει την στρατιωτική χούντα.

Στην Βραζιλία με την στρατιωτική δικτατορία των ετών 1.964 μ.Χ.–1.985 μ.Χ. όπου το ποδόσφαιρο χρησιμοποιήθηκε για δημοφιλή ψυχαγωγία και εθνική υπερηφάνεια, ιδίως γύρω από την νίκη στο Μουντιάλ του 1.970 μ.Χ.

Το ίδιο συνέβη και στην Σοβιετική Ένωση και στην Ανατολική Ευρώπη.  Ομάδες όπως η Ντιναμό Μόσχας ήταν συνδεδεμένες με την KGB και την αστυνομία, και χρησιμοποιούνταν για κοινωνικό έλεγχο και προπαγάνδα. Στις χώρες του Ανατολικού Μπλοκ, οι νίκες ομάδων προβάλλονταν ως απόδειξη της υπεροχής του σοσιαλιστικού συστήματος.

Ο αθλητισμός – και ειδικά το ποδόσφαιρο και το μπάσκετ – αποτέλεσε βασικό εργαλείο «ήπιας ισχύος» (soft power) για τα σοσιαλιστικά καθεστώτα της Σοβιετικής Ένωσης, του Συμφώνου της Βαρσοβίας και της Γιουγκοσλαβίας.

Οι μεγάλες ομάδες δεν ήταν απλώς αθλητικοί σύλλογοι – συχνά συνδέονταν άμεσα με τον στρατό, την αστυνομία ή τα κρατικά συνδικάτα και λειτουργούσαν ως βιτρίνα του συστήματος. ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ (ΕΣΣΔ). ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ. Ντιναμό Μόσχας. Ίδρυση από την NKVD/KGB. Σύμβολο του κρατικού μηχανισμού ασφαλείας. Χρησιμοποιήθηκε για να προβάλει τη δύναμη του σοβιετικού κράτους.

ΤΣΣΚΑ Μόσχας. Ομάδα του Κόκκινου Στρατού. Αντιπροσώπευε την στρατιωτική ισχύ της ΕΣΣΔ. Σπαρτά Μόσχας. Συνδεδεμένη με τα εργατικά συνδικάτα. Θεωρήθηκε «λαϊκή» ομάδα σε αντιδιαστολή με στρατό και αστυνομία.

ΜΠΑΣΚΕΤ. ΤΣΣΚΑ Μόσχας. Από τις ισχυρότερες ομάδες Ευρώπης. Προέβαλε την ανωτερότητα του σοβιετικού αθλητικού συστήματος. Ντιναμό Μόσχας. Όμοια πολιτική σύνδεση με το ποδοσφαιρικό τμήμα. Η εθνική ομάδα της ΕΣΣΔ, ειδικά στο μπάσκετ (Ολυμπιακός τελικός 1.972 μ.Χ.), αποτέλεσε κορυφαίο συμβολικό εργαλείο στον Ψυχρό Πόλεμο.

ΚΡΑΤΗ ΤΟΥ ΣΥΜΦΩΝΟΥ ΤΗΣ ΒΑΡΣΟΒΙΑΣ. Πολωνία. Legia Warszawa Στρατιωτική ομάδα. Αντιπροσώπευε το καθεστώς. Górnik Zabrze. Ομάδα ανθρακωρύχων, σύμβολο εργατικής τάξης. Ανατολική Γερμανία (ΛΔΓ). BFC Dynamo. Συνδεδεμένη με την Στάζι. Κατηγορήθηκε για κρατική εύνοια και διαιτητική προστασία. Dynamo Dresden. Μέρος του ίδιου συστήματος ασφαλείας.

Τσεχοσλοβακία. Dukla Praha. Στρατιωτική ομάδα. Σύμβολο της κρατικής ισχύος. Ουγγαρία. Honvéd. Στρατιωτική ομάδα της εποχής του Ράκοσι. Η «Χρυσή Ομάδα» της Ουγγαρίας αποτέλεσε διεθνή προπαγανδιστική επιτυχία.

ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑ. Η Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας είχε ιδιόμορφο σύστημα, πιο «ανοιχτό» από την Μόσχα, αλλά ο αθλητισμός παρέμενε ένα σημαντικό εργαλείο κρατικού κύρους.

ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ. Ερυθρός Αστέρας Βελιγραδίου. Σύμβολο του σοσιαλιστικού κράτους. Κατέκτησε το Κύπελλο Πρωταθλητριών το 1.991 μ.Χ. Παρτιζάν Βελιγραδίου. Στρατιωτική ομάδα. Όνομα από τους παρτιζάνους του Τίτο.

Dinamo Zagreb. Μετέπειτα σύμβολο κροατικού εθνικισμού. ΜΠΑΣΚΕΤ. KK Partizan. Ευρωπαϊκή επιτυχία το 1.992 μ.Χ. KK Cibona, Με τον Ντράζεν Πέτροβιτς ως εθνικό σύμβολο. Η γιουγκοσλαβική εθνική ομάδα μπάσκετ θεωρούνταν παγκόσμια υπερδύναμη.

ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΣΕ Η ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ. Σύνδεση ομάδων με στρατό/αστυνομία. Κρατική χρηματοδότηση και έλεγχος. Διεθνείς επιτυχίες ως απόδειξη ανωτερότητας συστήματος. Χρήση αθλητών ως «διπλωματών» του καθεστώτος. Εσωτερική κοινωνική εκτόνωση και συσπείρωση.

Συμπερασματικά, στην ΕΣΣΔ και στα κράτη του Συμφώνου της Βαρσοβίας, οι ομάδες χωρίζονταν συχνά σε Στρατιωτικές (CSKA, Dukla, Honvéd). Αστυνομικές (Dynamo). Εργατικές/συνδικαλιστικές (Spartak).

Στην Γιουγκοσλαβία, παρότι το σύστημα ήταν λιγότερο αυστηρό, οι μεγάλες ομάδες συνδέθηκαν με το κράτος και αργότερα με εθνικές ταυτότητες. Ο αθλητισμός δεν ήταν απλώς παιχνίδι. Ήταν μέσο ιδεολογικής επιβεβαίωσης στον Ψυχρό Πόλεμο.

Μέθοδοι ελέγχου και προπαγάνδας. Οι δικτάτορες χρησιμοποίησαν το ποδόσφαιρο για δημιουργία εθνικής ταυτότητας. Οι νίκες ενίσχυαν την υπερηφάνεια και την κοινωνική συνοχή γύρω από τον ηγέτη και μαζική ψυχαγωγία και χειραγώγηση

Οι Μεγάλοι αγώνες και τηλεοπτική κάλυψη αποσπούσαν την προσοχή από κοινωνικά προβλήματα ή οικονομικές κρίσεις και με στρατιωτικοποίηση ή έλεγχο ομάδων με ομάδες συνδεδεμένες με στρατό ή μυστικές υπηρεσίες χρησίμευαν ως «προέκταση» του κράτους. Υπήρχε δε και μια διεθνής προβολή αφού η επιτυχία μιας ομάδας στο εξωτερικό χρησιμοποιούνταν ως διπλωματικό εργαλείο για προβολή ισχύος.

Τον 21^ο Αιώνα μ.Χ. υπάρχουν και σύγχρονες αναλογίες.  Παρά το δημοκρατικό πλαίσιο σε πολλές χώρες, το ποδόσφαιρο εξακολουθεί να αποτελεί μέσο πολιτικής και οικονομικής επιρροής: Μέσω μεγάλων επενδύσεων και χορηγιών από κράτη ή ηγέτες. Μέσω προβολής soft power σε διεθνές επίπεδο. Παραδείγματα: κρατικές επενδύσεις σε ομάδες της Premier League, La Liga ή του Κατάρ σε σύγχρονα mega-projects.

Τα τελευταία 20–25 χρόνια, αρκετά πλούσια σε υδρογονάνθρακες κράτη της Μέσης Ανατολής – αλλά και η Τουρκία – χρησιμοποιούν το ποδόσφαιρο και το μπάσκετ ως εργαλείο soft power, γεωπολιτικής επιρροής και επιχειρηματικής επέκτασης. Το φαινόμενο συχνά περιγράφεται ως sportswashing (χρήση αθλητισμού για βελτίωση διεθνούς εικόνας). Παρακάτω παρουσιάζονται τα βασικά κράτη και οι ομάδες-εργαλεία τους:

Κατάρ. Το Κατάρ αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στην Ευρώπη. Paris Saint-Germain.  Ανήκει στο κρατικό επενδυτικό ταμείο Qatar Sports Investments. Αγοράστηκε το 2011 μ.Χ. Μετατράπηκε σε παγκόσμιο brand (Messi, Neymar, Mbappé). Ενίσχυσε την διεθνή εικόνα του Κατάρ ενόψει και του Μουντιάλ 2022 μ.Χ.

Στο εσωτερικό. Δημιουργία Aspire Academy. Διοργάνωση FIFA World Cup 2022 μ.Χ. ως κορυφαίο γεγονός προβολής. Στόχοι: Διεθνής αναγνώριση. Διπλωματική προστασία. Οικονομική διαφοροποίηση.

Σαουδική Αραβία. Το Σαουδική Αραβία χρησιμοποιεί τον αθλητισμό μέσω του κρατικού Public Investment Fund (PIF). Στην Ευρώπη. Newcastle United. Εξαγοράστηκε το 2021 μ.Χ. από το PIF. Παρουσιάζεται ως επένδυση, αλλά εντάσσεται και στην στρατηγική αναβάθμισης εικόνας. Στο εσωτερικό. Al-Nassr. Al-Hilal.

Μεγάλες μεταγραφές (Cristiano Ronaldo, Neymar κ.ά.). Προβολή Vision 2030 μ.Χ. του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν. Στόχοι: Εκσυγχρονισμένη διεθνής εικόνα. Προσέλκυση επενδύσεων. Εσωτερική κοινωνική εκτόνωση.

Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα μέσω του Άμπου Ντάμπι. Στην Ευρώπη. Manchester City. Ανήκει στο Abu Dhabi United Group. Μέρος του City Football Group (παγκόσμιο δίκτυο συλλόγων). Από mid-table ομάδα έγινε ευρωπαϊκή υπερδύναμη. Στόχοι: Brand Abu Dhabi. Παγκόσμια επιχειρηματική διείσδυση. Τουριστική και επενδυτική προώθηση.

Τουρκία. Η Τουρκία δεν είναι πετρελαιοπαραγωγός υπερδύναμη, αλλά χρησιμοποιεί αθλητισμό ως μέσο πολιτικής προβολής. Ποδόσφαιρο. Γαλατασαράι. Φενερμπαχτσέ. Μπεσίκτας. Οι μεγάλες ομάδες: Έχουν στενές σχέσεις με το κράτος. Χρησιμοποιούνται για εθνική συσπείρωση. Αποτελούν εργαλεία διπλωματίας στα Βαλκάνια και στον μουσουλμανικό κόσμο. Μπάσκετ. Anadolu Efes. Fenerbahçe Beko. Επιτυχίες στην EuroLeague. Ενίσχυση διεθνούς κύρους.

Κουβέιτ & 🇧🇭 Μπαχρέιν. Το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν δεν έχουν μεγάλη παρουσία σε Ευρωπαϊκές εξαγορές, αλλά: Χρησιμοποιούν αθλητισμό για περιφερειακή επιρροή. Επενδύουν σε μηχανοκίνητο αθλητισμό και διεθνείς διοργανώσεις.

Πώς λειτουργεί η στρατηγική. Soft Power. Βελτίωση διεθνούς εικόνας.. Sportswashing. Απομάκρυνση διεθνούς προσοχής από Θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυταρχικές πρακτικές. Οικονομική διαφοροποίηση. Μείωση εξάρτησης από πετρέλαιο.

Παγκόσμια Brand Strategy. Ομάδες ως πολυεθνικά brands. Διαφορά με παλαιότερα καθεστώτα. Σε αντίθεση με την ΕΣΣΔ δεν πρόκειται για καθαρά κρατικό αθλητισμό. Πρόκειται για κρατικό καπιταλισμό μέσω επενδυτικών ταμείων. Η προπαγάνδα είναι πιο έμμεση και εμπορική. Συμπερασματικά, τα μεγάλα πετρελαιοπαραγωγά κράτη του Κόλπου: Επενδύουν σε κορυφαίες Ευρωπαϊκές ομάδες.

Μετατρέπουν τον αθλητισμό σε γεωπολιτικό εργαλείο. Συνδυάζουν επιχειρηματικό κέρδος και πολιτική προβολή. Η Τουρκία ακολουθεί διαφορετικό μοντέλο: Περισσότερο εθνικιστικό και πολιτισμικό. Λιγότερο επενδυτικό στο εξωτερικό.

Συμπερασματικά το ποδόσφαιρο δεν είναι απλώς άθλημα· είναι μέσο κοινωνικού ελέγχου, πολιτικής προπαγάνδας και διεθνούς προβολής. Η ιστορία δύο αιώνων δείχνει ότι ισχυροί ηγέτες χρησιμοποίησαν ομάδες και νίκες για νομιμοποίηση,  προέβαλαν πολιτικά μηνύματα και ιδεολογίες και διαχειρίστηκαν τις μάζες μέσω μαζικής ψυχαγωγίας.

Από τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ έως τις στρατιωτικές δικτατορίες της Λατινικής Αμερικής, το ποδόσφαιρο λειτούργησε ως ισχυρό εργαλείο πολιτικής δύναμης, επηρεάζοντας κοινωνικές και πολιτισμικές δομές.

Θα είναι άραγε αυτή η εξέλιξη των πραγμάτων στις μέρες μας; Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά, άλλα μόνο αν λάβουμε όλα τα κατάλληλα μέτρα ως λαός θα αποφύγουμε τις οποίες κακοτοπιές και θα φέρουμε εκ νέου την πολυαγαπημένη μας πατρίδα σε μία κατάσταση ακμής και ευημερίας.